2012 - verslag activiteiten Edward Skubisz

In 2012 woonde ik in Amersfoort, IJmuiden en weer in Amersfoort. Van daaruit was ik actief in Polen in januari en in het najaar.
In Nederland maar ook in Polen werkte ik aan mijn onderzoek naar de relatie tussen seksueel geweld en religie. Vanwege mijn ziekte (Lyme) schiet het niet erg op.
Als vrijwilliger ben ik in Polen betrokken bij activiteiten van het Huis van de Vrede.
Ik werk nu aan een uitgebreider verslag.

verslag 2011 activiteiten Edward Dom Pokoju / Huis van de Vrede

jaarverslag 2011 Dom Pokoju / Huis van de Vrede en program educatie

A. Algemeen / Gezamenlijk

1. Inleidend

In het Huis van de Vrede werken we aan drie programma’s.

Ten eerste: “Łokietka 5” (dat is de naam van de straat en het nummer van het pand waarin we gehuisvest zijn) staat voor de activiteiten die we ondernemen in het kader van het plan van de gemeente Wrocław aangaande de revitalisering van de wijk Nadodrze. Noem het wijkopbouw. In ons lokaal dat we dankzij dit program hebben, zijn ook andere organisaties in dit kader gehuisvest / actief; zij worden door ons gecoördineerd.

Ten tweede: EVS (European Volunteer Service) staat voor het begeleiden van vrijwilligers uit geheel Europa in het kader van het Jongeren Uitwisselingswerk van de EU. Vorig jaar hebben we een project met 10 vrijwilligers afgerond en is een nieuw project met 6 vrijwilligers gestart.

Karolina Mróz heeft enige jaren geleden als fondswerver deze activiteiten op gestart om een financieel draagvlak onder het Huis van de Vrede te krijgen.

Ten derde: onder de naam “Civil education-civil Courage” verstaan we workshops, tentoonstellingen, reflectie en andere activiteiten die vredeseducatie, historische bewustwording, burgerschapsvorming, conflict beheersing, interculturele scholing etc. betreffen.

Er is veel ondernomen. Het gonsde van de activiteiten in en rond Łokietka 5. Steeds met jonge mensen uit Polen en andere landen van Europa. Zij trokken in de buurt met kinderen op, gaven met een kwast ergens een verfje aan, presenteerden hun project in een boekwinkel in de stad, organiseerden discussie-bijeenkomsten, voetbalwedstrijden tegen racisme, artistieke bazaars, ze toonden films, tentoonstellingen en workshops op scholen. Kortom: team en medewerkers werken hard en inspirerend aan de realisering van onze doelstellingen.  

We hebben ook hard gewerkt aan een beter beleid, aan financiële kwesties en aan teamopbouw.

 footbal against racism - zie ook de film gemaakt door Michael

                                            Brys en Nastka Shymko: http://vimeo.com/31310281

2. Comité van Aanbeveling, bestuur, raad van oprichting, team, vrijwilligers en stagiaires

Comité van Aanbeveling

In 2006 hebben de bisschop van Breda, mgr. Tiny Muskens van Breda en de burgemeester van Breda, Peter van der Velden hun collega’s in Wrocław uitgenodigd zitting te nemen in het Comité van Aanbeveling ter Oprichting van de stichting Huis van de Vrede. Al de bisschoppen van Wrocław, dat wil zeggen de rooms-katholieke aartsbisschop Marian Gołębiewski, de orthodoxe aartsbisschop Jeremias, de grieks-katholieke bisschop Włodzimiersz Juszczak en de evangelisch-lutherse bisschop Ryszard Boguś, hebben volmondig ja gezegd. Daarnaast heeft Edward Skubisz toen de heren Władysław Bartoszewski en Hans van Mierlo, beiden voormalige ministers van Buitenlandze Zaken van respectievelijk Polen en Nederland, bereid gevonden in dit Comité zitting te nemen.

Bestuur

Karolina Mróż was eerst vanwege zwanger-en moederschap afwezig en later vanwege verhuizing elders in het land. Zij bestuurde voornamelijk op afstand mee. Edward Skubisz is vanwege ziekte of vanwege werk voor zijn werkgever vaak afwezig. 

Gelukkig hebben Maya Zabokryczka, Anna Siemieniec, Kuba Kurakiewicz veel opgepakt.

In oktober is het bestuur uitgebreid: teamleden Maya Zabokryczka en Kuba Kurakiewicz maken nu deel uit van de “Zarząd” (directie/bestuur), samen met Piotr Walicki, onderwijsdeskundige. Met deze uitbreiding is ook het voorzitterschap verwisseld: Karolina Mróz is nu “prezes” en Edward Skubisz gewoon bestuurslid.

Karolina Mróz woont sinds december weer in Wrocław.

Met de wisseling en uitbreiding van het bestuur is ook Ewa Dynarowicz afgetreden als bestuurslid. Zij was van het begin bestuurslid en eerst ook medewerkster. Edward en Ewa hebben de eerste workshops op scholen gegeven met onze eerste tentoonstelling Wisselende Perspectieven met foto’s van Jael Fraenkel en teksten met o.a. didactische aanwijzingen van Edward Skubisz. Dat was al in 2006, nog voor de stichting Huis van de Vrede officieel bestond! Ewa, bij deze ook, erg bedankt.

  

Ewa in Gymnazjum 18 mei 2006         

Het blijft een uitdaging het werk regelmatig, als geheel, en ook op afstand te bezien, te evalueren en te plannen, te sturen dus, ook op lange termijn. Dat wordt structureel bemoeilijkt door de financiële problematiek.

Raad van Oprichting

Ongewijzigd zijn de leden daarvan: dr. Jan Urbaniak, docent Nederlandistiek aan de Universiteit van Wrocław, mgr. inz. Jerzy Kichler van de Joodse Gemeente en de stichting Wijk van het Wederzijds Respect en drs. Edward Skubisz.

Team

Maja Zabroczycka en Anna Siemieniec werkten in het kader van Łokietka 5;

Jakub Kurakiewicz en Nastassja Shymko trokken met de EVS-vrijwilligers op;

Edward Skubisz trok de kar van de educatie.

We hebben getracht regelmatig teambijeenkomsten te houden. We groeiden met onze verschillende taken en karakters naar elkaar toe en de noodzaak om samen te werken – niet altijd even inzichtelijk en ervaren – werd duidelijk. En doordat we als team beter gingen samenwerken konden we ook meer samen doen en profiteren van elkaars programma’s, naast de ervaring dat we elkaar schragen. Dat oogst kracht en plezier!

Vrijwilligers en stagiaires

Kor Hoebe uit Amsterdam verrichte als stagiaire van de Universiteit van Amsterdam, (planologie) verschillende werkzaamheden in november 2010 en in de eerste 3 maanden van 2011. Naast het schrijven van een overzicht van het revitaliseringwerk in de wijk nam hij inspirerend deel aan verschillende activiteiten.

Met Julia Suchar, die eerder bij de stichting Anne Frank werkte, en met Iwona Grabowska, voorheen werkzaam bij de stichting Kryżowa-Kreisau alsmede met Iwona Nowak, vrijwilligster bij de vereniging Edith Stein in Wrocław, zijn gesprekken gevoerd om hen zo mogelijk, na subsidiering, bij het educatieve werkt te betrekken.

Vanaf november is Zofia Skalska (stagaire, bezig met heet promotie filosofie Universiteit van Wrocław) als tijdelijk assistent van Edward Skubisz in het educatieve werk en het zoeken naar fondsen.

3. Financieel

Het program Łokietka 5 wordt door de stad Wrocław gefinancierd. Mede daardoor hebben we de beschikking over het lokaal.

Het EVS-program wordt per project gefinancierd. Voor het educatieve program hebben we aanvragen ingediend maar geen daarvan is gehonoreerd.

Voor het educatieve werk hebben we subsidie aangevraagd maar niet gekregen bij de stichtingen Porticus, Stefan Batory, Joods Humanitair Fonds, de gemeente Wrocław en de provincie Laag-Silezië.

Over het algemeen is financiering van het soort werk wat verrichten gekenmerkt door project-subsidie, waarbij structurele subsidie steeds moeilijker te verkrijgen is en posten als personeel per project moeten worden berekend. Dat betekent dat als een projectaaanvrage niet gehonoreerd wordt, ook structureel er een probleem is.

Daarnaast wordt vaak achteraf betaald, nadat alle bonnen, voorzien van handtekeningen etc. ingediend zijn en gecontroleerd. Dat veroorzaakt ook hoofdbrekens, om het zachtjes uit te drukken. Als er ergens een stempeltje ontbreekt, kunnen we maanden wachten op een betaling van duizenden złoty’s voor kosten die we wel gemaakt hebben. Gelukkig doen we nu ervaring op. Maar vaak is de controle erg willekeurig, worden er achteraf nieuwe regels ingevoerd etc.

B. Educatie, verslag Edward

Inleidend

Het afgelopen jaar heb ik intens gewerkt aan het tot stand komen van een team-spirit dat in staat is beleid te ontwikkelen.

Verder werkte ik aan subsidieaanvragen voor de educatieve activiteiten en verzorgde deze activiteiten.

Storend was dat de aanvragen niet gehonoreerd werden. Al dit werk verrichtte ik als vrijwilliger. Dat vrijwilligers-aspect, of anders gezegd, het feit dat de educatieve activiteiten niet financieel gedragen werden, verhinderde een professionele aanpak. Daarnaast werkte mijn ziekte ook niet bevorderend.

Het afgelopen jaar werd voor mij ook gekenmerkt door de opzet voor een promotieonderzoek en de acceptatie daarvan. Vanaf 1 september ben ik promovendus aan de UvA / Amsterdam School for Intercultural Analysis. Ik onderzoek de relatie tussen religie (godsdienstonderwijs)  en seksueel geweld in Polen en Nederland. Ik ben daartoe gemotiveerd omdat ik in vredeseducatie in Nederland indertijd en hier in Polen gemerkt heb dat er een groot hiaat is tussen het praten over WOII en geweld heden te dage wat leerlingen dag aan dag ervaren en wat gelegitimeerd wordt in de cultuur door de maatschappij en de kerk.

2. Samenwerking programma’s educatie, buurtwerk en interculturele uitwisseling / stage

De samenwerking met het program Łokietka 5 en het program EVS, of anders gezegd, het teamwerk vanuit ieders eigen “portefeuille” begint ook voor het program educatie vruchten af te werpen. Hier wil ik met name de inzet van mijn collega’s waardering toe zeggen. We helpen elkaar waar we kunnen: vrijwilligers van het EVS met het opbouwen of afbreken van een Anne Frank tentoonstelling, ik met een workshop “bajkodrama”, zoiets als psychodrama rond sprookjes, in het kader van een activiteit waarvoor Łokietka 5 tekent.

We bekeken, in samenwerking met de scholen in de buurt, met instellingen als Ostoja, Brat Albert en Serafim (Nl),kijken wat er in het kader van Łokietka 5 mogelijk is om te realiseren aan bedrijvigheid.

Naar aanleiding van contacten en gesprekken in 2010 werkte ik verder aan de ontwikkeling  van een educatieplan voor scholen en buurtwerk, waarmee we, dat wil zeggen samen met andere instelling zoals onder meer de stichtingen Bente Kahan, Krzyżowa- Kreisau en de Vereniging Janusz Korczak in Polen en in Nederland de stichting Anne Frank, de stichting Oikos (internationaal program Dialogue for Peaceful Change) alsmede de Europese stichting Euroclio, subsidie hebben aangevraagd.

Dat plan, genoemd “Civil education – civil Courage” werkt o.a. met tentoonstellingen en ander educatief materiaal, de Rechten van de Mens, workshops en trainingen, interactieve site, intervisie voor leraren. Het is gericht op het bevorderen en zich bewust worden van “civil education”, kritische geschiedenis-verwerking, Europees burgerschap, interculturele alsmede interreligieuze dialoog en op het leren omgaan met conflicten en het tegengaan van (seksueel) geweld.

Verder heb ik aan de ontwikkeling gewerkt van studie- en reflectiebijeenkomsten, gedeeltelijk binnen het kader van bovengenoemd plan maar ook daarbuiten. Ook daartoe heb ik verschillende gesprekken gevoerd en bijeenkomsten gehad met mensen.

De hoop op een eigen ruimte voor een blijvende tentoonstelling en lopende tentoonstellingen alsmede voor workshops, is niet opgegeven, maar heeft op dit moment geen prioriteit.

3. Activiteiten

a. tentoonstelling en workshops Anne Frank (zie ook: uitgebreide versie verslag van

    tentoonstellingen en workshops Anne Frank 2010-2011)

   

    Januari in Jelenia Góra I Lyceum „Stefan Żeromski”                                       

    April in Krzyżowa

    Juni in Wrocław Lyceum XII, Orląt Lwowskich 2a + workshop (20.07)                                              

              02.10 opening in de synagoge „De Witte Ooievaar” met miniconferentie, Wrocław

              18.10 Taaldocentenschool, Wrocław                      

              24.10 Basisschool van de Saleziaanse zusters, Wrocław

              25.10 Muzieklyceum Wrocław

              26.10 1e. Kunstacademie Wrocław

                        2e. Gymnasium „Primus” Wrocław

                        3e. II Lyceum, Świdnica

              27.10 Gymnasium 20, Wrocław

               7.11 1^e workshop met scholen uit Noorwegen, Polen en Israel

               8.11 2^e ,,

               9.11 3^e ,, + sluiting tentoonstelling + mars Kristalnacht

    13.12 British School in Wrocław + 2 workshops

    15.12 II Lyceum w Świdnica + workshop + conferentie

    16.12 Basisschool Leonardo da Vinci in Wrocław + workshop

                       

b. andere workshops en gebeurtenissen

    De geschiedenis verteld

    07.02.2011 Huis van de Vrede, met Dominikiem Kretschmann, voor bezoekers Krzyżowa

    21.02.2011 in Krzyżowa met Marta Hożewska en Iwona Grabowska

    over Civil education – civil Courage

    16.02.2011 Universiteit Wrocław ul. Koszarowa, studentenkring Internationale Studies  

                           

    Sprookjes uit verschillende landen met EVS en/of Łokieta 5

    25.01.2011 Huis van de Vrede / Dom Pokoju, Lokietka 5 Wrocław met vrijwilligers

    27.01.2011            ,,

    01.02.2011            ,,

    08.02.2011            ,,

    05.02.2011            ,,

   

    met leden van het Utrechts Jeugdorkest een muziekworkshop

    14.07.2001 Huis van de Vrede

    Nederland – Polen: 2 Europese culturen

    10.02.2011 Wrocław Volwasseneducatie Plac Św. Macieja 4 (Łokieta 5 program)

    08.10.2011 Evangelische Theologische Hogeschool / EWST in Wrocław

    dyskusja „Rozmowy o pokoju” / discussie „Gesprekken over Vrede” met program EVS

    05.03.2011 w Dom Pokoju / in het Huis van de Vrede

c. werken aan materiaal en training / “Civil education-civil Courage”

    Oikos

    11.01.2011 gesprek in Utrecht, o.a. over Dialogue for Peaceful Change

    Academia Yuste / www.classroom4.eu

    26.02.2011 bijeenkomst Parijs, redactiebijeenkomst

    Euroclio

    04.01.2011 gesprek met Krzystof Ruchniewicz, Willy Brandt Instituut over bezoek

                       Euroclio in april

    06.04.2011 –

    08.04.2011 gesprekken met Joke van der Leeuw-Roord, Jonathan Even-Zohar

                       en  Maria Kazamiaki, voorbereid door mij in

                       Wrocław in samenwerking met Radostina  Sharenkova van

                       Euroclio in Den Haag

                       - Julia Suchar i Iwona Grabowska, 06.04

                       - Instituut voor Nationale Herinnering, Edyth Stein, Willy Brandt Huis, Huis

                         van de Vrede (lunch), Centrum voor Herinnering en Toekomst en de

                         Onderwijsbegeleidingsdienst, 07.04

                       - Consulaat Oekraine en de stichting Angelus Silesius, 08.04

    09-04.2011 –

    10-04.2011 Conferentie Euroclio in Krzyżowy, waar ik ook de plannen presenteerde voor

                       “Civil education – civil Courage”.

    12.08.2011 gesprek met Sławomir Czerwiński over zijn Euroclio-reis naar Zuid-Korea 

   

    Janusz Korczak

    16.02.2011 gesprek met Jacek Krogel, van de provinciale afdeling van de Janusz Korczak

                       Vereniging in Polen

    11.03.2011 ontmoeting met scholen en instellingen in de provincie die lid zijn van Janusz

                       Korczak Vereniging, plan besproken voor intervisiebijeenkomsten

     

d. Ostoja - film

  

Elk jaar komt er een klas van het Michael College uit Breda naar Wrocław, naar Ostoja. Dat is een dagactiviteitencentra van mensen met een verstandelijke handicap. Dit jaar kwam Fiola Driedijk dit gebeuren filmen. Om dit voor te bereiden kwam ze met een ploeg ook eerder al langs. Met Fiola hebben we interviews gemaakt van verschillende betrokkenen waarbij ik “in het Pools” assisteerde. In Breda hielp ik mee de film te monteren.

Verslag tentoonstelling en workshops Anne Frank

georganiseerd door de stichting / zorginazowany przez fundację

Huis van de Vrede / Dom Pokoju in Wrocław, Polen

in samenwerking met de Anne Frank Stichting in Amsterdam, het Joods Historisch Instituut in Warszawa, de Vereniging Duits-Pools Centrum in Kraków / wspólpracujaca z Fundacją Anne Frank w Amsterdamie, Stowarszyszeniem  Centrum Polsko-Niemieckie w Krakowie

in Laag-Silezië, Polen / w Dolnym Śląsku, 2010 – 2011

    In de maand december 2010 hebben wij de tentoonstelling naar de Synagoge “De Witte Ooievaar” in Wrocław gehaald, en hier laten zien; hier werkten we samen met de Joodse Gemeenschap Polen, afdeling Wrocław en de stichting Bente Kahan in Wrocław (http://wroclaw.jewish.org.pl; http://fbk.org.pl).

Ook hebben we er een geslaagde workshop georganiseerd o.l.v. Julia Suchar voor medewerkers van het Huis van de Vrede, de stichting Krzyzowa-Kreisau, de vereniging Edyth Stein en de stichting Bente Kahan.

Julia met ons aan de slag

Vanwege gebrekkige voorbereiding vanuit de stichting Bente Kahan - ze hadden niet genoeg tijd voor een officiële opening etc. en wij kregen pas laat door wanneer we over de tentoonstelling konden beschikken - besloten we samen ons te revancheren in 2011.

Enkele scholen en individuele bezoekers zijn er geweest, maar het bleek dat er te weinig pr was. Ook dat vroeg om herhaling en verbetering.

    Bij het organiseren van de tentoonstelling hoort ook het maken van een handleiding voor het opbouwen en afpbreken ervan. Die heb ik gemaakt.

   

    De hele maand Januari hebben we de tentoonstelling geplaatst in Jelenia Góra (ten zuid-westen van Wrocław) in het Eerste Lyceum „Stefan Żeromski” (www.zerom.4me.pl). Deze tentoonstelling kwam voort uit eerdere contacten vanwege de Centrale Bibliotheek in Jelenia Góra (http://biblioteka.jelenia-gora.pl) en de nederlandse stichting Nemo, die in september 2010 de tentoonstelling daar georganiseerd heeft. Op verzoek van de bibliotheek en het Eerste Lyceum kwam de tentoonstelling daar dus even terug.

Er was geen vraag naar het organiseren van workshops.

   Daarna hebben we de tentoonstelling geplaats in Kryżowa-Kreisau (www.krzyzowa.org.pl) ten zuiden van Wrocław, ten oosten van Swidnica. Krzyżowa is een groot centrum voor Europese dialoog, in Polen en Duitsland bekend.

De tentoonstelling in Krzyzowa-Kreisau bezocht door jongeren uit de omgeving

In Krzyżowa was de tentoonstelling te zien vanaf eind februari tot half mei. Dominik Kretschmann en andere medewerkers daar hebben er scholen rondgeleid. Het was een echt succes.

   In juni is de tentoonstelling nog enkele weken te zien geweest in het XIIe Lyceum “Bolesław Chrobry” (www.lo12.wroc.pl) in Wrocław. Via docent geschiedenis Krzystof Nowak met die school contact gelegd. Hier was het contact toch teleurstellend. Niet veel van wat toegezegd was, kon gerealiseerd worden. Een kleine workshop met enkele leerlingen.

XII Liceum “Bolesław Chrobry”

   Daarna is de tentoonstelling naar Kraków getransporteerd, naar de International School of Kraków (www.iskonline.org). Op deze school is de tentoonstelling in september te zien geweest.

1 oktober 2011, synagoge Wrocław: opening, miniconferentie

   In september heb ik de tentoonstelling daar opgehaald en naar Wrocław gebracht. Weer naar de synagoge. Nu hadden we alle tijd om aan een opening etc. te werken. Alle middelbare scholen werden uitgenodigd, allerlei relaties van de stichting Bente Kahan en onze stichting Huis van de Vrede. Persberichten werden verstuurd. De zaterdag aan de opening vooraf stond er in de Gazeta Wyborcza, zeg maar de Volkkrant-Trouw-NRC een goed artikel waarvoor ik wat foto’s ook had aangereikt.

Op zondagmiddag 2 oktober klonk het carrillon van de Wester in de synagoge. Twee korte toespraken van Barbara Pendzich van de stichting Bente Kahan en van mij – met dank voor de toespraak van Abram de Swaan die hij me toegestuurd had en die hij vorig jaar in het Anne Frank Huis had gehouden. Daarna zongen we, ja in het Nederlands, “in Holland staat een Huis.” En zo openden we met alle bezoekers - en het waren er veel - de tentoonstelling.

Na een tijdje begonnen we met de mini-conferentie over de vraag wat we, de aanwezigen, dachten over de vraag of er niet te veel aandacht gaat naar mensen als Anne Frank en Janusz Korczak als “ikonen” van de Holocaust, of daarmee de minder en onbekende slachtoffers niet helemaal uit beeld verdwijnen. Barbara Pendzich en Yoav Rossano van de Bente Kahan Stichting en ik begonnen hierover van gedachten te wisselen en al snel werd het een breed publiek gesprek waarvan de uitkomst was dat juist mensen als Anne Frank, Janusz Korczak, Edyth Stein de anderen in beeld brengen èn dat het ook om hun eigen “talenten” gaat. Ook over actueel antisemitisme werd gesproken. Het was een open discussie waarin mensen elkaar zeiden wat ze dachten, vragen stelden en elkaar ook de ruimte gaven. Na afloop zei men: he, konden we maar vaker zo met elkaar van gedachten wisselen.

Oktober-workshops

   Al voor de opening en ook erna belden verschillende scholen op of ze de tentoonstelling konden bezoeken en daarbij een workshop konden verwachten, zoals ook aangegeven stond in de mailing naar de scholen. Bij verschillende workshops assisteerde me Zofia Skalska, vrijwilligster; de workshop op 27 oktober deed ze alleen omdat ik toen in het ziekenhuis lag. Omdat ik na de opening ook voor doktersbezoek naar Nederland moest begonnen we pas op 18 november. Zofia (Zosia) doet mee aan de training die de Anne Frank Stichting in Polenen Nederland organiseert.

18.10 1e Taaldocentenschool uit Wrocław /

               Nauczycielski Kolegium Języków Obczych ze Wrocławiu (www.abor.com.pl)  

           2e Middelbare Taalschool Akademia Języków Obcych (www.nkjo.wroc.pl)

24.10 Saleziaanse Basisschool Wrocław / Szkoła Podstawowa Salezjanek ze Wrocławiu

25.10 Muzieklyceum uit Wrocław / Liceum Muzyczne ze Wrocławiu (www.lowiecka.wroclaw.pl)

26.10 1e. Kunstacademie Wrocław / ASP ze Wrocławiu (www.asp.wroc.pl)

          2e. Gymnasium (middenschool) / Gimnazjum „Primus” z Wrocławiu

                (http://szkolaprimus.akron.net.pl)

          3e. IIe Lyceum in Swidnica / II Liceum ze Świdnicy (www.lo2.swidnica.pl)

	„Primus” z Wrocławiu

        

27.10 Gymasium 20 uit Wrocław / Gimnazjum 20 ze Wrocławiu (http://gim20.wroc.pl)

Eerste evaluatieve opmerkingen

Al. deze bezoeken en workshops waren levendig. We merkten dat de tentoonstelling de gelegenehid bood jezelf te verplaatsen. dat ligt voor de hand, maar als we aan computers en beamers denken (makkelijker te organiseren op scholen), heeft deze vorm toch een “klassiek” voordeel dat we ons weinig realiseren en meer kunnen benutten dan we tot nog toe deden.

Ze duurden zo 2 en een half uur, soms 3 uur. We boden aan om langer te werken, maar daar was geen tijd voor vanuit de school. Ook dit geeft te denken. Als we een groter project voor een school willen opzetten, moeten we hen eerder en uitvoeriger informeren. 

De groepen waren erg verschillend van leeftijd, wat het ons mogelijk maakte ook met deze leeftijden in combinatie met de tentoonstelling ervaring op te doen. Eigenlijk reageerden de meeste groepen toch gelijk, omdat we vooral met de foto’s van de tentoonstelling werkten.

De workshops waren min of meer als volgt opgebouwd:

a. een korte inleiding, soms met de “lijn”.

   De “lijn” werkte als volgt: eerst vroeg ik de jongeren wat ze van Anne Frank wisten. Ik nodig hen uit op een denkbeeldige lijn te gaan staan van 0 tot 10: Op tien de mensen die alles van haar afweten, op 9 wat minder etc. Vaak staan de meesten op 6 of 7. Interviewend en elkaar helpend maken we de leerlingen nieuwsgierig en verzamelen we snel de benodigdige informatie om de tentoonstelling te gaan bekijken. Zonodig zeiden we kort dat er drie lijnen in de tentoonstelling zitten: het persoonlijke verhaal van Anne Frank, informatie over het nazisme en informatie over antisemitisme.

b. het “papiertje” en het bekijken

    Elke bezoeker krijgt een plakkaartje om dat op die foto te plakken die voor haar/hem het meest intrigerend is. De leerling moet wel kunnen aangeven wat er op en bij de foto staat en waarom het een intigrerend beeld is. En ja, de instructie “liefst ieder een eigen foto uitzoeken” is nodig.

Tijdens het bekijken hielden we ons op de achtergrond, hielden het gebeuren in de gaten en waren verder wel aanspreekbaar.

c. Wanneer we merkten dat de “loop” eruit was – en dat was per groep verschillend! - en iedereen het papiertje had opgeplakt, verzamelden we de groep eerst en gingen na of er vragen waren. Soms waren die er en daar kon dan antwoord op gegeven worden, door iemand anders meestal.

d. Meestal kon snel al wel over gegaan worden tot het nu samen bekijken van die panelen waar een papiertje bij geplakt was.

Opvallend was toch dat men graag haar / zijn papiertje plakte waar iemand anders dat ook al gedaan had. Als we tijd hadden voor een tweede ronde (plak een papiertje bij die tekst van Anne Frank die je erg aanspreekt) of voor een derde (we gaven ieder een “recht” van de Rechten van de Mens en vroegen dat ergens op een paneel te plakken waar het over dat recht ging) was dat minder, maar aan die tweede en derde ronde kwamen we maar een keer toe.

Panelen waar vaak opmerkingen bij waren: over rassen en ras-kenmerken, over Hitler als de Grote Man, over Anne Frank als kind en op school, over Bergen-Belsen, over Otto Frank. 

Zo bekeken we de tentoonstelling en spraken over verschillende onderwerpen, door de jongeren aangedragen.

Daarna gingen we weer in een kring staan of zitten, behandelden vragen en starten, als er nog tijd was, een gesprek over anti-semitisme en discriminatie vandaag de dag en ieders eigen mogelijkheden daar een standpunt in te betrekken en tegelijkertijd de dialoog gaande te houden en elkaar te respecteren. We keken uit voor moralisme maar ook voor vrijblijvendheid.

Dagen van het Wederzijds Respect

   Na deze workshops volgden de Dagen van het Wederzijds Respect, uitlopend op het gedenken van de Kristalnacht 9 november. Het was een project van de stichting Bente Kahan waarin wij drie workshops aangaande de tentoonstelling verzorgden. Er waren vier jongerengroepen bij betrokken: de HåKummune Youth Council, Noorwegen, de Orląt Lwowskich Junior High School uit Węgliniec, Polen, de Blich High School uit Ramat Gan, Israël en de Olimp Junior High School, Wrocław. Ook de 6 Europese (European Volunteer Service) die bij het Huis van de Vrede actief zijn, namen aan de meeste activiteiten deel. Vrijdag 4 november was de ontvangst met een sabbatsmaaltijd, aangebonden door de Joodse Gemeenschap.

Op 7 november werd onze eerste workshop verzorgd, ‘ smiddags. De bedoeling van deze workshop was elkaars culturen verkennen. Er stond anderhalf uur voor. Ik wilde met de  Living Map (voertaal was Engels) werken; deze werkvorm hanteer ik ook als we op scholen met de tentoonstelling “De geschiedenis verteld” werken met verhalen uit Duitsland, Polen en de Oekraïne. 

Het was prachtig weer, we konden dus buiten, op het binnenplein voor de prachtig gerestaureerde synagoge, aan de slag.

Met al die mensen uit zoveel landen en het prachtige weer werd het een happening!

Ik markeerde Wroclaw als het centrum van de wereld van vandaag, midden op het plein. We markeerden Noord, Oost, Zuid, West.
De eerste vraag: ga staan op deze kaart daar waar je bent geboren. En het werd zichtbaar: de meesten stonden dicht bijeen, waren geboren in het centrum van deze kaart: in of rond Węgliniec of in Wroclaw in Polen, ook in het Zuiden: Israël (Ramat Gan) en in het noorden: Noorwegen (Ha, Jaeren , Rogaland). Maar ook twee waren geboren in de Verenigde Staten, Connecticut, Atlanta. En sommigen in het oosten van Rusland. Ook Duitsland, Frankrijk, Turkije en Afghanistan waren vertegenwoordigd.
Daarna vroeg ik naar de bakermat van je vader, je moeder. De groepen uit Noorwegen, Polen en Israël stonden nu dichter op elkaar. En plaatsen als Bagdad en Grozny kwamen in beeld. En de verhalen begonnen, over moeder, over vader.
Ingewikkelder werd het toen ik vroeg waar de moeder van je moeder was geboren en de vader van je vader .... België, Jemen, sommige Noren verhuisden meer naar het noorden van Noorwegen ... Polen naar het oosten van Polen, naar Oekraïne en Wit-Rusland ... want de grenzen van polen lagen voor 1945 oostelijker. En een groot deel van de mensen van Israël naar .... Polen, Oekraïne en Wit-Rusland en andere plaatsen in Europa en het Middel-Oosten ... want Israël is opgericht in 1947.

Meer verhalen kwamen naar boven, soms niet zo duidelijk, maar altijd belangrijke herinneringen die ons identiteit vormen tot op de dag van vandaag.

’s Middags 8 november volgde de workshop met de tentoonstelling zelf, in de synagoge. Ik volgde dezelfde opbouw als hierboven bij andere scholen aangegeven.

      

Israelische, Noorse en Poolse jongeren...

Tijdens deze workshop zorgde ik er wel voor dat de grootmoeder van Anne Frank uit Aken  nog even in beeld kwamen.

De groep was wel erg groot: 60 personen zijn moeilijk te coachen op deze wijze. En er was weinig tijd. Na deze workshop volgde ene andere. Ik koos ervoor niet gezamenlijk door d etentoosnetlling te lopen, maar eerst vragen te verzamelen en kort te bespreken; daarna maakten we koppels uit de verschillende landen die elkaar lieten zien waarom bij welke foto ze hun papiertje hadden geplakt.

Het eindgesprek stuurde ik naar de vraag van Civil courage. Hoeveel mensen in Nederland (politie, treinpersoneel) werkte zonder vragen mee met de Nazi-jagers en Duitse overheid? wat zouden wij doen in zo’n situatie? Ik stipte deze vragen kort aan (nogmaals, er was niet veel tijd) om de verschillende posities in beeld te krijgen.

Opvallend waren toch de verschillen tussen de drie culturen. De Polen waren gedisciplineerd, de Noren konden eindelijk bewegen, zeiden ze, en de Israeli’s waren erg betrokken. Opvallend was ook het onbegrip, door de docenten ervaren, tussen Polen en de Israeli’s met betrekking tot Auschwitz.

9 november “sloten” we officieel de tentoonstelling met elkaar.

Even memoreerde ik Anne Frank en wat ze schreef over haar grootmoeder. Daarna nodigde ik de deelnemers uit Israël, Noorwegen en Polen uit om een ​​gedicht schrijven over ieders grootmoeder. Zijn we in staat om haar geur, of koekjes te herinneren? Haar stem, de muziek of ander geluid in haar huis, hoe ze ons aanraakte? Hoe het was om haar huid te raken, hoe zag haar kleding eruit? Met deze vragen vroeg ik iedereen over ieders oma na te denken en een gedicht van elf woorden te schrijven, ter ere van de oma van Anne Frank.
Iedereen schreef een gedicht met elf woorden:
   1
   2, 3
   4, 5, 6,
   7, 8, 9, 10,
   11
in hun eigen taal, en later door iedereen vertaald in het Engels. We eindigden deze workshop, staand in een cirkel, met het stil voorlezen van ieders eigen gedicht. (Zie bijlage b.)

Na deze workshop verzorgden Yoav Rossano en barbara Pendzich noge en andere workshop en volgde de Mars van het Wederzijds Respect van de synagoge naar de plek waar in 1938 de andere synagoge van Wrocław/Breslau stond.

Decemberworkshops en conferentie in Świdnica

   Na deze workshops werd de tentoonstelling ingepakt en moest ik weer naar Nederland (dokters). Maar terug in Polen konden we nog 3 workshops verzorgen op verschillende scholen. Hte was wel veel, dat gesjouw, maar omdat mijn verblijf in ziekenhuizen zoveel roet in het eten had gegooid, de synagoge niet meer vrij was en deze scholen erg graag wilden, was dit de oplossingł en de moeite waard.

13.12 British School in Wrocław / we Wrocławiu(wroclaw@bisc.krakow.pl). Dit is een bijzondere school, een lagere en middelbare school volgens het Britse systeem met leerlingen uit heel de wereld, maar vooral met leerlingen uit Zuid-Korea. Sławek Czerwiński, docent geschiedenis en ook actief in Euroclio-verband, nodigde ons uit. We hebben 2 x een workshop gehouden. 

leerlingen Britisch School

Sławek rechts en Zosia links van me, ik met een dankbetuiging van de leerlingen.

15.12 II Liceum w Świdnicy + workshop + conferentie - konferencja

Een klas van deze school was al een keer in de synagoge geweest in oktober. Maar een andere klas wilde ook graag en bovendien had Maciej Krogel, oudleerling van dezer school, een conferentie georganiseerd. Maciej was met zijn vader, Jacek Krogel, op de opening 2 oktober aanwezig. Ik had zijn vader, van de afdeling Laag-Silezië van de Janusz Korczak vereniging (www.pskorczak.org.pl), uitgenodigd. Maciej was onder de indruk van de mini-conferentie die we hadden opgezet. Hij,  en de directie van de school, hadden nu een spectaculaire conferentie georganiseerd. Zo’n 300 leerlingen, ook van andere scholen, de burgemeester van de stad en de starost van de omgeving van de stad, waren er. Goede PR!

Beurtelings werden Jacek Krogel als lid van de Korcxzakvereniging, Dominik Kretschmann van Krzyzowa-Kreisau en ik gevraagd door 2 leerlingen naar onze mening over verschillende vragen betreffende het herdenken en herinneren van de Holocaust. Zonder pauze duurde de conferentie 2 uur! En dat meteen na een workshop voor de humaniora-klas van dit Lyceum die ook met veel interessante vragen verliep, met het bekende schema.

De school zorgde voor een uitstekende informatie en verslaggeving in de schoolkrant. 

Świdnica II Lyceum, installeren, workshop, conferentie

16.12 Basisschool / Szkoła Podstawowa Leonardo da Vinci we Wrocławiu + workshop

(www.davinci.edu.pl)

Geen al te beste foto van het installeren van de tentoonstelling op de basisschool Leonardo da Vinci. Ook dit is een bijzondere schoool: leerlingen krijgen er russisch, chinees, spaans, engels! En het klimaat is heel bijzonder, Korczak zou zich er thuis voelen. De foto drukt wel uit dat de leerlingen er plezier in hadden mee te helpen. Zo werd het ook een beetje “hun” tentoonstelling. De workshop met deze basisschoolleerlingen was fantastisch! Ze hielpen de woensdag erop ook met het intassen van de tentoonstelling, vlak voor Kerstmis.

Evaluerend

* In het voorgaande heb ik het PR-aspect al aangestipt. En meer dan dat. Bij een goede voorbereiding, wanneer we bijtijds en zeker weten wanneer we over de tentoonstelling kunnen beschikken, kunnen we een goede offerte schrijven waarmee we ook scholen een aanbod kunnen doen, ook scholen ver weg van Wrocław, op het platteland, maar ook  scholen in kleinere steden. In die offerte kunnen we aanbieden dat d etentoosnetlling in een centrale bibliotheek staat, dat we afspraken kunnen maken om daar workshops te houden maar daarna en daarvoor ook op de school zelf.

* Het houden van de tentoonstelling in de synagoge biedt duidelijk het voordeel van de Joodse context waarmee leerlingen kennis kunnen maken.

* Het “ruimtelijk” en “beweeglijk” effect van de tentoosntelling is ook al genoemd. Ook omdat de panelen van deze tentoonstelling er meer toe uitnodigen dan wanneer er alleen panelen aan de wand hangen, zoals bij de tentoonstelling “De geschiedenis verteld”. 

* Ook het mee opbouwen- en afbreken en het mee verzorgen van informatie en workshops / conferenties en verdere verslaggeving is een winstpunt gebleken.

* De werkvormen (levende landkaart, lijn met interviews, plakkaartjes, ronde met uitwisseling, plenair en weer apart, teksten van Anne Frank zelf, Rechten van de Mens, gedichten) die we hanteerden bleken effectief.

* Het toelichtend materiaal – in het Engels, geen probleem – is erg nuttig gebleken, ook om trainers weer te trainen.

* Wel jammer dat het materiaal op de site van de Anne Frank Stichting niet in het Pools is. Graag willen we als Huis van de Vrede mee werken aan een Poolse Anne Frank Site.

* De tentoonstelling over een niet-Pools-Joods meisje vormt een uitstekende aanleiding om het wel over anti-semitisme in Polen te hebben.

* Het boek van Enzo Traverso, in het Nederlands onder de titel De oorsprong van het nazigeweld. Een Europese genealogie (Verbum Holocaust Bibliotheek, ISBN 9789074274340) heeft me erg geholpen.

* Docenten en leerlingen waren steeds erg enthousiast over de open manier van communicatie die de tentoonstelling biedt. Het trainen van docenten om zelf op een vrijere manier met de tentoonstelling te werken lijkt een uitnodiging voor verdere ontwikkeling van het werk.

Bijlage: de gedichten

grandmother I smell the nudell’s soup you’re looping at me disabled
dearest Yaakov Borovsky yar’e my identity my soul, my breath come!
Hebrew	Hero brave person I adore you Wish I could see You
Friday Grandmother cooks my favorite food my family eats together Friday
melksuppe lukter søtt julenissekonen er mormor bensilukt fra mopeden heness tysvaer	soup made from milk sweet milk Father Christmas’ wife the smell of gasoline of the scooter Tysvaer (the place she was born)
Babcia piękna kobieta cudowna żona dziadka najlepsza osoba mojego serca wiecznie	Grandma beautiful woman great wife of granddad the best person of my life forever
Bestemor lattern den søte, varme latteren des varme hendene og krystal blȧe eynere min bestemor	Grandmother her laugh her cute, warm laugh her soft hands and her crystal blue eyes my grandma
Róża wspaniała kucharka bardzo kocham ją ona była bardzo opiekuńcza niebo	Rosa great cook I love her she was very protective heaven
Anna moja babcia ja kocham ją jej ciasta są wspaniałe babcia	Anna my grandmother I love Her her cakes are amazing grandmum
Vienna so pleasant and the Prater what a great near shade
Mario! Dziękuję Ci za Twoją wiedzą i wsparcie którą dostałam Przepraszam	Maria! Thank You for your knowledge and support I received I’m sorry.
Osoba która kocha I dobrze gotuje jedyna taka na świecie babcia	A person who loves and cooks well the only one like this in the world grandma
Hebrew	Kalanit generous, patient smell of cooking beautiful as her name Kalanit
Kwiaty Na łące Kwiaty na łące Pachnące moją kochaną babcią Pięknie	Flowers In the field Flowers in the field Something like my beloved grandma Beautifully
Dirdal hun smiler hun forteller eventyr er glad i meg kjaerlighet	Dirdal she is smiling she tells stories she loves me love
kjottkaker stok luk tale ikk me problem med foten sin brille	meatballs strong smell cant’ eat flower problem with this food glasses
Mormor Den gode Allerd like glad Scøtter meg vansett hua Du er elskat av alla	Grandmother The good Always happy Always supporting me Loved
Uśmiech promienny uśmiech na babci twarzy na babci twarzy jest kocham	smile nice smile on my grandmother’s face on my grandmother’s face love
Babcia kocham babcia zawsze pachnąca szarlotka i uśmiechnięta cały czas babcia	Grandmother dear grandma always smells like an apple pie and happy all the time Grandma
Mormor Er sta Er alltid glad liker order ag system Best	Grandmother is stubborn is always happy likes order and system the Best
Vigrestad Er sta Hun heter Hjørdis hun er alltid glad Glede	Vigrestad is stubborn her name is Hjørdis She is always happy Happiness
Janna er gild og er gammal ho liker hunden min Glad	Janna is nice she is old She likes my dog Glad
Babcia dobra I Kochana Przez nas rozśmieszana Zawsze uśmiechnięta, kochała wnuczęta Kocham	Grandmother good and loving We made you laugh Ever smile, love grandchildren Love
kochająca bardzo rozmowna ona jest niesamowita moja babcia kocha wszystkich babcia	Loving very talkative She is amazing My grandmother loves everyone Grandmother
Hebrew	Ronit my dear grandmother she is very beautiful and her perfume’ssmell is sweet as her soul Ronit
Pakistan Goe mad tokte stekt hun ajar med hidsjah kjole	Pakistan good food smells strong she have an hidsjah dress
Farmor Den beste de varme hendene det gode, trigge blikket Kjaerlighet	Grandmother The best The warm hands eyes, that made me feel safe Love